BAYDER olarak, kalbinde fırtınalar kopan tek bir annenin bile yalnız hissetmemesi için yola çıktık. Bu iyilik hareketinin büyümesi ve daha çok kalbe dokunması için sizin de katkınıza ihtiyacımız var.
Küçük ya da büyük, yapacağınız her yardım bir annenin yüzündeki tebessüme, ömrünüzdeki en güzel duaya dönüşecek. Gelin, bir annenin hayır duasında buluşalım.
AMATEM, “Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi ve Araştırma Merkezi”nin kısaltmasıdır; alkol ve madde bağımlılığının tıbbi olarak tedavi edildiği, devlet ve üniversite hastanelerinin psikiyatri kliniklerinde yer alan özel birimleri anlatır. 18 yaş ve üzerindeki bireylere ayaktan ya da yatarak hizmet verir; başvuru kural olarak gönüllüdür ve tedavi kayıtları tıbbi gizlilik kapsamındadır.
AMATEM, hekim, psikolog ve sosyal hizmet uzmanından oluşan bir ekiple yürütülen, tıbbi ve psikososyal ayakları olan bütüncül bir tedavi birimidir; yalnızca bir “yatış yeri” değildir. Süreçte kişinin madde kullanımını bırakması kadar, tekrar başlamasını önleyecek becerileri kazanması da hedeflenir. Bağımlılık bir irade zayıflığı değil, beyin kimyasını etkileyen ve tedavi edilebilir bir hastalıktır; AMATEM yaklaşımının temelinde de bu tıbbi bakış yatar. Bağımlılığın genel çerçevesi için madde bağımlılığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kısaltmanın açılımı kaynaklarda birkaç farklı biçimde geçtiği için kafa karışıklığı yaratır. En yaygın kullanım Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi ve Araştırma Merkezidir; bazı hastane ve kurum sayfalarında “Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi” ya da “Alkol ve Uyuşturucu Madde Bağımlıları Tedavi ve Araştırma Merkezi” biçiminde de yazılır. Üçü de aynı birimi tanımlar; aradaki fark kurumsal adlandırma tercihinden kaynaklanır, tedavi kapsamını değiştirmez.
Kısaltma günlük kullanımda sıklıkla yanlış yazılır: ametem, anatem, ametam gibi biçimlerin tamamı aynı merkezi kasteder. Arama yaparken hangi yazımı kullandığınızın önemi yoktur; aradığınız birim, hastanelerin psikiyatri kliniği bünyesindeki bağımlılık tedavi servisidir. Bazı yerlerde bu birim “arındırma merkezi” olarak da anılır; arındırma, tedavinin yalnızca ilk aşamasıdır.
AMATEM birimlerinin görevi üç başlıkta toplanır. Birincisi tanı ve değerlendirme: kişinin madde kullanım öyküsü, bedensel durumu ve eşlik eden psikiyatrik tabloların belirlenmesi. İkincisi tedavi: yoksunluk sürecinin tıbbi gözetim altında yönetilmesi ve gerekli hallerde ilaç desteği. Üçüncüsü izlem ve rehabilitasyon: taburculuk sonrası ayaktan takip, bireysel ve grup terapileri ile aileye yönelik bilgilendirme. Bu üç ayak birbirini tamamlar; yalnız arındırma yapılıp izlem yapılmadığında nüks riski belirgin şekilde artar.
İkisi de bağımlılık tedavisi verir, ayrım yaş grubudur. AMATEM 18 yaş ve üzerindeki bireylere hizmet verir. 18 yaşından küçükler için ÇEMATEM (Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) adı verilen ayrı birimler bulunur ve bu birimlerde tedavi, çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarınca yürütülür.
Fark yalnızca yaş sınırından ibaret değildir. Ergenlerde bağımlılık tablosu erişkinlerden farklı seyreder: madde kullanım süresi genellikle daha kısadır, buna karşılık okul, aile ve akran ilişkilerindeki bozulma daha hızlı ortaya çıkar. Bu nedenle ÇEMATEM süreçlerinde genellikle aile katılımı beklenir; 18 yaş altı başvurularda birinci derece yakının sürece dahil olması önemlidir. Yaş grubu doğru birime yönlendirilmediğinde tedavi başlangıcı gecikeceği için, başvuru öncesinde bu ayrımın netleştirilmesi önemlidir.
AMATEM’e alkol veya herhangi bir psikoaktif madde kullanımı nedeniyle günlük yaşamı, sağlığı ya da ilişkileri zarar gören 18 yaş ve üzeri herkes başvurabilir. Başvuru için bağımlılığın belirli bir ağırlığa ulaşmış olması gerekmez; kullanımı azaltamama, bıraktığında yoksunluk yaşama veya kullanmadığı zaman işlevselliğini sürdürememe gibi belirtilerin varlığı yeterlidir.
Uygulamada “yatma şartı” olarak sorulan konu, aslında hekimin yatarak tedavi kararını hangi ölçütlere göre verdiğidir. Belirleyici olan dört başlık vardır: kullanılan maddenin türü ve yoksunluk riski, kullanım süresi ve miktarı, eşlik eden bedensel ya da psikiyatrik hastalıkların varlığı ve kişinin evde güvenli biçimde arınabilme imkânı. Ayrıca yatarak tedavi kural olarak kişinin rızasıyla yürür; gönüllülük, sürecin hem hukuki hem tedavi edici temelidir.
Yatak kapasitesi sınırlı olduğu için bazı merkezlerde sıra beklenebilir; bu durumda ayaktan tedaviyle başlanıp yatış sırası geldiğinde geçiş yapılması yaygın bir uygulamadır. Hangi maddelerin nasıl bir bağımlılık tablosu ürettiğini uyuşturucu çeşitleri sayfamızda ayrıntılı bulabilirsiniz.
Yatarak tedavi kararı, başvurunun kendisiyle otomatik olarak verilmez. Hekim; madde türünü, kullanım süresini, yoksunluk riskini ve eşlik eden bedensel veya psikiyatrik hastalıkları değerlendirerek ayaktan mı yatarak mı tedavi uygulanacağına karar verir. Ağır yoksunluk riski taşıyan tablolarda ve evde güvenli arındırmanın mümkün olmadığı durumlarda yatarak tedavi öne çıkar.
Başvuru için sevk zorunluluğu yoktur; kişi doğrudan da gidebilir. Uygulamada iki yol vardır: MHRS veya 182 ile randevu almak ya da belirtiler ağırsa doğrudan acil servise gitmek. Hangisinin daha hızlı olduğu bulunduğunuz ile göre değişir.
AMATEM birimi bulunan hastanenin psikiyatri polikliniğine randevu alınarak başvurulur. Randevular Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden internetten veya 182 hattı aranarak oluşturulabilir. Randevu ekranında ilgili hastane seçildikten sonra psikiyatri ya da doğrudan AMATEM/bağımlılık polikliniği bölümü işaretlenir. Yanınızda kimlik belgenizin bulunması yeterlidir.
Yoksunluk belirtileri ağırsa, bilinç bulanıklığı, nöbet ya da ciddi bedensel şikâyet varsa randevu beklenmeden hastanenin acil servisine başvurulur. Acil serviste yapılan ilk değerlendirmenin ardından gerekli görülürse AMATEM birimine yönlendirme yapılır. Aile hekimi veya başka bir hastanedeki psikiyatri hekimi tarafından sevk edilmek de mümkündür; sevk, sürecin sıraya alınmasını kolaylaştırabilir ancak zorunlu değildir.
AMATEM birimleri tek bir kurumun çatısı altında değil, ülke genelinde çok sayıda devlet hastanesi, eğitim ve araştırma hastanesi ile üniversite hastanesinin psikiyatri kliniği bünyesinde yer alır. Büyükşehirlerde yataklı AMATEM servisleri bulunurken, bazı illerde yalnızca ayaktan tedavi veren bağımlılık poliklinikleri hizmet verir. Bu nedenle “her ilde yataklı AMATEM vardır” demek doğru olmaz.
Size en yakın birimi bulmanın en güvenilir yolu, güncel listeyi resmî kanaldan teyit etmektir: MHRS üzerinden ilinizi seçip psikiyatri/bağımlılık polikliniği aramanız, 182 hattını aramanız ya da il sağlık müdürlüğüne danışmanız yeterlidir. İnternette dolaşan hastane listeleri sık sık güncelliğini yitirdiği için, yola çıkmadan önce ilgili hastanenin AMATEM biriminin aktif olup olmadığını telefonla doğrulamanız zaman kaybını önler. Yaşadığınız ilde yataklı birim yoksa, komşu ildeki bir birime yönlendirilmeniz de mümkündür. Tıbbi tedaviyi tamamlayan, temel hizmetler için ücret talep etmeyen bir destek arayanlar için BAYDER programları sayfası da yol gösterir.
Süreç birbirini izleyen üç aşamadan oluşur: değerlendirme, arındırma ve psikososyal rehabilitasyon. Aşağıdaki tablo her aşamada ne yapıldığını ve tipik süresini özetler; süreler madde türüne, kullanım süresine ve kişinin bedensel durumuna göre değişir.
| Aşama | Ne yapılır | Tipik süre |
|---|---|---|
| Değerlendirme ve muayene | Kullanım öyküsü, bedensel muayene, laboratuvar tetkikleri, eşlik eden psikiyatrik tabloların taranması | 1 gün (poliklinik) |
| Arındırma (detoksifikasyon) | Yoksunluk belirtilerinin tıbbi gözetim altında yönetilmesi, gerekiyorsa ilaç desteği | Birkaç gün – birkaç hafta (hekim belirler) |
| Psikososyal rehabilitasyon | Bireysel ve grup terapileri, nüksü önleme çalışması, aile bilgilendirmesi | Taburculuk sonrası aylarca süren izlem |
İlk görüşmede hekim; hangi maddenin, ne kadar süredir, hangi sıklıkta kullanıldığını ve daha önce bırakma denemesi olup olmadığını değerlendirir. Bedensel muayene ve tetkiklerle karaciğer, kalp ve nörolojik durum gözden geçirilir. Bu aşama, yatış gerekip gerekmediğinin belirlendiği kritik adımdır.
Maddenin bedenden uzaklaştırılması sırasında ortaya çıkan yoksunluk belirtileri tıbbi gözetim altında yönetilir. Amaç kişinin bu süreci güvenli ve mümkün olduğunca konforlu atlatmasıdır. Arındırma tek başına bağımlılığın tedavisi değildir; yalnızca bedensel bağımlılığın çözüldüğü ilk basamaktır.
Asıl iyileşme bu aşamada başlar. Bireysel görüşmeler, grup terapileri ve nüksü önleme çalışmalarıyla kişi, madde kullanımını tetikleyen durumları tanımayı ve bunlarla baş etmeyi öğrenir. Bu aşamanın taburculukla bitmemesi, ayaktan izlemle sürdürülmesi gerekir. Uzun soluklu destek modelleri hakkında bağımlılık tedavisi sayfamız ayrıntılı bir çerçeve sunar.
AMATEM’de kesin bir gün sayısı yoktur. Yatarak arındırma, madde türüne, yoksunluğun ağırlığına ve eşlik eden hastalıklara göre birkaç günden birkaç haftaya uzanabilir; süreyi hekim belirler. Asıl tedavi ise taburculuk sonrası aylarca süren ayaktan izlem ve terapiyle devam eder. Bu nedenle “kaç gün yatılır” sorusunun cevabı yatışın kendisinden çok, sonrasındaki izlem planına bağlıdır.
Alkol yoksunluğu, yönetilmediğinde nöbet ve deliryum gibi ciddi tablolara yol açabildiği için tıbbi gözetim gerektirir. Yatarak arındırma bölümü birkaç günden birkaç haftaya uzanabilir ve süreyi hekim belirler; ancak “tedavi süresi” yalnızca bu yatış değildir. Alkol bağımlılığında asıl belirleyici olan, taburculuk sonrası aylarca süren ayaktan izlem ve terapi sürecidir. Yatışı tedavinin tamamı sanmak, en sık karşılaşılan ve nüksle sonuçlanan yanılgıdır. Belirtiler ve riskler için alkol yoksunluğu sayfamıza bakabilirsiniz.
Alkol bağımlılığı tedavisinde ilaç desteği iki farklı amaçla gündeme gelir. Birincisi yoksunluk döneminde ortaya çıkan belirtilerin güvenli yönetilmesi, ikincisi ise arındırma sonrası içme isteğini azaltmaya ya da caydırıcılık sağlamaya yönelik idame tedavisidir. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanılacağı yalnızca hekim tarafından, kişinin bedensel durumu ve kullandığı diğer ilaçlar değerlendirilerek belirlenir.
Bu nedenle internette dolaşan ilaç isimlerine bakarak eczaneden temin etmeye çalışmak hem etkisiz hem tehlikelidir; alkol yoksunluğu yanlış yönetildiğinde nöbete kadar giden tablolar üretebilir. İlaç, tedavinin tek başına tamamı da değildir: terapi ve sosyal destekle birleşmediğinde tek başına kalıcı sonuç vermez. Alkol tarafındaki sürecin bütününü alkol bağımlılığı tedavisi sayfamızda ele aldık.
Sağlık Bakanlığı’na bağlı devlet hastanelerindeki AMATEM birimlerinde tedavi sosyal güvence (SGK) kapsamında yürütülür. Muayene, yatış ve tedavi giderleri genel sağlık sigortası kapsamında karşılanır; uygulamada yalnızca reçeteli ilaçlarda katılım payı gibi standart kalemler gündeme gelebilir. Sosyal güvencesi olmayan kişiler için sosyal hizmet birimleri aracılığıyla değerlendirilebilecek destek yolları bulunur.
Özel hastanelerin bağımlılık servisleri bu kapsamın dışındadır ve ücretlendirmeleri kurumdan kuruma değişir. “AMATEM” adı hem devlet hem özel kurumlarda kullanılabildiği için, başvuru öncesinde kurumun devlet hastanesi mi özel kurum mu olduğunun teyit edilmesi beklenmedik maliyetleri önler. Güncel katılım payı ve kapsam bilgisi değişebileceğinden, kesin tutar için başvuracağınız hastanenin hasta hakları birimine danışmanız en doğrusudur. AMATEM sonrası, temel hizmetler için ücret talep etmeyen destek seçeneklerini BAYDER programları sayfasında bulabilirsiniz.
Kendi isteğiyle yapılan AMATEM başvurusu bir sağlık hizmetidir; tedavi kayıtları tıbbi gizlilik kapsamındadır ve adli sicil (sabıka) kaydı ile ilişkili değildir. Kayıtlar hasta mahremiyetine tabidir ve kişinin açık rızası olmadan üçüncü kişilerle paylaşılamaz. Bu, gönüllü başvurular için en sık sorulan ve tedaviye başlamayı en çok geciktiren sorudur.
Adli süreç sonucu mahkeme kararıyla yapılan tedavi yönlendirmeleri farklı bir hukuki çerçevede yürür ve bu durumda süreç ilgili adli makamla ilişkilidir. Gönüllü başvuru ile adli süreç birbirinden ayrı yollardır. Tereddüt hâlinde başvuru öncesinde hastanenin hasta hakları birimine sormak, doğru bilgiye ulaşmanın en hızlı yoludur.
Zorunlu yatış (zorunlu tedavi), kişinin kendi isteği olmadan, hekim değerlendirmesi ve yetkili resmî kurumun kararıyla başlayan tedavi sürecidir. AMATEM’de temel kural gönüllülüktür; zorunlu tedavi istisnadır ve her durumda tıbbi değerlendirmeye dayanır. Hukuki süreçler resmî kurumların alanıdır; bağımlılık tedavisi açısından belirleyici olan ise hekim değerlendirmesidir.
Zorunlu tedavi, bir yakının tek başına verebileceği bir karar değildir. Konuyu çoğu kez aile üyeleri, bazen de ilgili resmî makamlar gündeme getirir; ancak tıbbi olarak yatışın gerekip gerekmediğine hekim, tedavinin zorunlu olup olmadığına ise yetkili resmî kurum karar verir. Hangi durumda hangi makama başvurulacağı olaya göre değişir. Bu nedenle ayrıntıyı tedaviyi yürüten hekimden, hastaneden veya il sağlık müdürlüğünden teyit edin.
Bağımlı bir yakınınız varsa ilk adım, onu bir psikiyatri polikliniğine ya da AMATEM’e yönlendirmeye çalışmaktır. Gelmeyi reddediyorsa yakın, MHRS veya 182 üzerinden aldığı randevuda ya da acil serviste durumu hekime anlatabilir. Hekim; kullanım öyküsünü, yoksunluk riskini, bilinç durumunu ve kişinin kendisine ya da başkasına zarar verme riskini değerlendirir. Bilinç kaybı, nöbet veya intihar riski varsa beklemeden 112 aranmalıdır.
Tedaviye zorla götürmek çoğu zaman işe yaramaz; kişi motive olmadan başlayan tedavi yarıda kalabilir. Suçlama, tehdit ve ültimatom yerine “yanındayım” mesajı vermek, dinlemek ve hekimle birlikte bir plan yapmak daha sağlıklı sonuç verir. Bu süreçte yakınların da desteğe ihtiyacı vardır; yalnız olmadığınızı unutmayın.
Zorunlu yatışın süresi sabit bir gün sayısına bağlı değildir; hekim değerlendirmesine ve yetkili resmî kurumun kararına göre belirlenir. Gönüllü arındırmada olduğu gibi burada da süre birkaç günden birkaç haftaya uzanabilir; zorunlu süreçte kesin süre için tedaviyi yürüten hekimden ve ilgili resmî kurumdan bilgi almak gerekir. Hangi yoldan başlarsa başlasın tedavi, taburculukla bitmez; ayaktan izlem ve psikososyal destek iyileşmenin sürdürülmesinde belirleyicidir.
Kişi ikna olduğunda en kolay yol gönüllü başvurudur: MHRS veya 182 ile psikiyatri ya da AMATEM polikliniğinden randevu almak. Tıbbi arındırma AMATEM’de yapılır; BAYDER tıbbi detoks sunmaz. Arındırmanın ardından kişiye ve yakınlarına, temel hizmetler için ücret talep etmeden destek sunan BAYDER programları devreye girebilir. Hangi programın uygun olduğu ön görüşmede birlikte belirlenir; size yakın birimleri BAYDER şubeleri sayfasında görebilirsiniz.
Taburculuk, tedavinin sonu değil ikinci bölümünün başlangıcıdır. Nüksün en sık görüldüğü dönem yatış sonrası ilk aylardır ve bu dönemde kişinin yalnız bırakılmaması belirleyicidir. Sürecin sürdürülmesinde şu başlıklar öne çıkar:
Yatış sonrası yapılandırılmış destek arayanlar için rehabilitasyon merkezi sayfamız, sürecin bu ikinci bölümünün nasıl kurgulandığını anlatır.
AMATEM tıbbi ayağı yürütür; iyileşmenin sosyal ayağı ise çoğu zaman eksik kalır. BAYDER, 2013’ten bu yana madde, alkol ve kumar bağımlılığıyla mücadele eden bireylerin ve ailelerinin yanında olan bir sivil toplum kuruluşudur; hastane ya da ruhsatlı tedavi merkezi değildir ve tıbbi tedavinin yerine geçmez. Temel hizmetler için ücret talep etmez. Çalışmalar şu başlıklarda yürür:
Grup çalışmasının merkezinde SAMBA programı yer alır; sigara, alkol ve madde bağımlılığı için bilgilenme, beceri kazanma ve öfke-stres yönetimi odaklı yapılandırılmış bir grup terapisidir. 30 oturumluk Ayık Yaşam Eğitimi ise 12 basamak programı ile birleşir. 2013’ten bu yana hizmet veren BAYDER bugün 9 ilde 13 birimle çalışır; yatılı hizmet belirli birimlerde (başta İstoç Genel Merkez) sunulur ve uygunluk ön görüşmede netleşir.
AMATEM, alkol ve madde bağımlılığının tıbbi olarak tedavi edildiği, devlet ve üniversite hastanelerinin psikiyatri kliniklerinde yer alan özel birimlerdir. 18 yaş ve üzerindeki bireylere hem ayaktan hem yatarak tedavi verir; süreç değerlendirme, arındırma ve psikososyal rehabilitasyon olmak üzere üç aşamadan oluşur.
En yaygın kullanımıyla AMATEM, “Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi ve Araştırma Merkezi” ifadesinin kısaltmasıdır. Bazı kurum sayfalarında “Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi” ya da “Alkol ve Uyuşturucu Madde Bağımlıları Tedavi ve Araştırma Merkezi” biçiminde de yazılır; üçü de aynı birimi tanımlar.
Alkol veya psikoaktif madde kullanımı nedeniyle zarar gören 18 yaş ve üzeri herkes başvurabilir. Yatış kararını hekim verir ve kural gönüllülüktür. Zorunlu tedavi yalnızca istisnai durumlarda, hekim değerlendirmesi ve yetkili resmî kurum kararıyla gündeme gelir; ayrıntı için hekime ve resmî kuruma danışın.
Sevk zorunluluğu yoktur, kişi doğrudan başvurabilir. AMATEM birimi bulunan hastanenin psikiyatri polikliniğine MHRS üzerinden internetten veya 182 hattını arayarak randevu alınır; yanınızda kimlik belgenizin bulunması yeterlidir. Yoksunluk belirtileri ağırsa, bilinç bulanıklığı veya nöbet varsa randevu beklenmeden hastanenin acil servisine başvurulmalıdır.
Kesin bir gün sayısı yoktur. Yatarak arındırma, madde türüne, yoksunluğun ağırlığına ve eşlik eden hastalıklara göre birkaç günden birkaç haftaya uzanabilir; süreyi hekim belirler. Alkolde de aynı kural geçerlidir. Asıl tedavi, taburculuk sonrası aylarca süren ayaktan izlem ve terapiyle devam eder.
AMATEM’de tedavi sosyal güvence kapsamında yürütülür; devlet hastanelerinde muayene, yatış ve tedavi giderleri genel sağlık sigortasınca karşılanır, yalnızca reçeteli ilaçlarda katılım payı gibi standart kalemler gündeme gelir. Özel hastanelerin bağımlılık servisleri bu kapsamın dışındadır ve ücretleri kurumdan kuruma değişir.
Tedavi kayıtları tıbbi gizlilik kapsamındadır ve adli sicil, yani sabıka kaydı ile ilişkili değildir. Kayıtlar hasta mahremiyetine tabidir; kişinin açık rızası olmadan üçüncü kişilerle paylaşılamaz. Tereddüt hâlinde hastanenin hasta hakları birimine sorun. Adli süreç sonucu yapılan tedavi yönlendirmeleri ise ayrı bir hukuki çerçevede yürür.
İkisi de bağımlılık tedavisi verir; ayrım yaş grubudur. AMATEM 18 yaş ve üzerine, ÇEMATEM (Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) 18 yaşından küçüklere hizmet verir. ÇEMATEM süreçlerinde tedavi çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarınca yürütülür ve genellikle aile katılımı beklenir.
AMATEM birimleri ülke genelinde çok sayıda devlet hastanesi, eğitim ve araştırma hastanesi ile üniversite hastanesinin psikiyatri kliniği bünyesindedir. Büyükşehirlerde yataklı servisler bulunurken bazı illerde yalnızca ayaktan tedavi veren bağımlılık poliklinikleri hizmet verir. En yakın birimi MHRS, 182 hattı veya il sağlık müdürlüğünden teyit edebilirsiniz.
Zorunlu yatışın süresi sabit bir gün sayısına bağlı değildir; hekim değerlendirmesine ve yetkili resmî kurumun kararına göre belirlenir. Bu nedenle kesin süre için tedaviyi yürüten hekimden ve ilgili resmî kurumdan bilgi alınmalıdır. Zorunlu süreç bittikten sonra da ayaktan izlem ve gönüllü destek iyileşmeyi sürdürmeye yardım eder.
