BAYDER olarak, kalbinde fırtınalar kopan tek bir annenin bile yalnız hissetmemesi için yola çıktık. Bu iyilik hareketinin büyümesi ve daha çok kalbe dokunması için sizin de katkınıza ihtiyacımız var.
Küçük ya da büyük, yapacağınız her yardım bir annenin yüzündeki tebessüme, ömrünüzdeki en güzel duaya dönüşecek. Gelin, bir annenin hayır duasında buluşalım.
Bağımlılık rehabilitasyon merkezi, alkol, madde veya davranışsal bağımlılığı olan kişilerin arındırma sonrasında psikososyal destek alarak ayık yaşama uyum sağladığı, ayaktan ya da yatılı olarak hizmet veren kurumdur. Türkiye’de bu hizmet başlıca AMATEM, ÇEMATEM, ayaktan tedavi merkezleri ve psikiyatri poliklinikleri üzerinden yürütülür; bunların yanında ruhsatlı özel merkezler ile sosyal destek sağlayan sivil toplum kuruluşları yer alır. Yeşilay’ın aktardığı genel çerçeveye göre süreç, hastanede yaklaşık iki ila altı haftalık bir arındırma dönemi ile başlar ve bir yıla yayılabilen psikososyal tedaviyle sürer. Başvuru için doğrudan bir merkeze gidilebileceği gibi, ücretsiz ve gizli yönlendirme için ALO 191 hattı da aranabilir.
Bağımlılık alanında rehabilitasyon, maddenin bedenden uzaklaştırılmasından sonra başlayan ve asıl belirleyici olan dönemi anlatır. Amaç yalnızca kullanımı durdurmak değil, kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini, çalışma düzenini ve baş etme becerilerini yeniden kurmasıdır. Rehabilitasyon merkezi de bu çalışmanın yürütüldüğü yerdir: bireysel görüşmeler, grup terapileri, aile çalışmaları ile iş ve uğraş etkinlikleri burada yapılandırılmış bir program hâlinde sunulur.
Önemli bir terim karışıklığına dikkat: Türkiye’de “rehabilitasyon merkezi” ifadesi çoğunlukla Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerini tanımlar; bunlar otizm, dil ve konuşma güçlüğü ya da gelişimsel farklılıklar için eğitim desteği veren kurumlardır ve bağımlılık tedavisiyle ilgileri yoktur. Bağımlılık için arama yaparken “bağımlılık tedavi merkezi”, “AMATEM” ya da “madde bağımlılığı tedavi merkezi” ifadeleri sizi doğru kurumlara ulaştırır. Tedavinin bütününü ve aşamalarını bağımlılık tedavisi sayfamızda ele aldık.
T.C. Sağlık Bakanlığı’nın ALO 191 kaynaklarına göre bağımlılık tedavisi AMATEM, ÇEMATEM, ayaktan tedavi merkezleri ve psikiyatri poliklinikleri aracılığıyla yürütülür. Aşağıdaki tablo, hangi durumda hangi kapının çalınacağını özetler.
| Merkez türü | Kimin için | Hizmet biçimi |
|---|---|---|
| AMATEM | 18 yaş ve üzeri, alkol ve madde bağımlılığı | Yatarak ve ayaktan; arındırma dâhil |
| ÇEMATEM | Çocuk ve ergenler (18 yaş altı) | Yaş grubuna özel yatarak ve ayaktan |
| Ayaktan tedavi merkezi (ATM) | Yatış gerektirmeyen, düzenli yaşamı olan kişiler | Randevulu görüşme ve izlem |
| Psikiyatri polikliniği | İlk değerlendirme ve yönlendirme arayanlar | Ayaktan muayene, gerekirse sevk |
| Ruhsatlı özel merkezler | Özel programı tercih edenler | Çoğunlukla yatılı; ücret kuruma göre değişir |
| Sivil toplum kuruluşları | Sosyal destek, grup çalışması, aile desteği arayanlar | Ayaktan; tıbbi tedavinin yerine geçmez |
Kamu tarafındaki temel yapı budur. AMATEM yetişkinlere, ÇEMATEM ise çocuk ve ergenlere yönelik çalışır. Yatarak tedavi bu merkezlerde arındırma dönemini de kapsar. Başvuru koşulları, yatış süreci ve merkezin işleyişiyle ilgili ayrıntıları AMATEM nedir yazımızda bulabilirsiniz.
Her tabloda yatış gerekmez. Yoksunluğun ağır seyretmediği, ev ortamının destekleyici olduğu ve kişinin düzenli görüşmelere gelebildiği durumlarda süreç ayaktan yürütülebilir. Nereden başlayacağını bilmeyenler için en pratik yol, bir psikiyatri polikliniğine başvurmak ya da ALO 191’i arayarak en yakın merkeze yönlendirilmektir.
Ruhsatlı özel merkezler çoğunlukla yatılı program sunar ve ücretleri kurumdan kuruma değişir. Sivil toplum kuruluşları ise farklı bir işlev görür: tıbbi tedavinin yerine geçmez, onun yanında duran sosyal uyum, grup çalışması ve aile desteği ayağını güçlendirir. Madde bağımlılığı ile alkol bağımlılığı gibi tanıların hepsinde bu psikososyal ayak, nüksü önlemede belirleyici olur.
Yatılı programlar kurumdan kuruma farklılık gösterse de genel akış benzerdir. Aşağıdaki çerçeve, ülkemizdeki yatılı merkezlerin yayımladığı işleyişlerden derlenmiş genel bir tablodur; kesin uygulama başvurduğunuz merkeze göre değişir.
Süreç, bağımlılık düzeyinin belirlenmesiyle başlar. Hekim değerlendirmesi, eşlik eden bedensel ya da ruhsal hastalıkların tespiti ve kişiye uygun programın planlanması bu aşamada yapılır. Bağımlılığa depresyon veya kaygı bozukluğu gibi bir tablo eşlik ediyorsa, bunun aynı süreçte ele alınması iyileşme şansını belirgin biçimde artırır.
Yatılı programın gücü, günün baştan sona yapılandırılmış olmasından gelir. Tipik bir günde bireysel görüşmeler, grup terapileri, aile danışmanlığı ve psikoeğitim çalışmaları yer alır; bunlara spor, resim, müzik ve el sanatları gibi iş-uğraş etkinlikleri eşlik eder. Bu etkinlikler süsleme değildir: kullanımın doldurduğu zamanın yerine geçecek yeni uğraşların kurulması, rehabilitasyonun temel hedeflerinden biridir.
Yatılı dönemin tamamlanması sürecin sonu değil, en kırılgan noktasıdır. Taburculukta genellikle ayaktan izlem planı oluşturulur ve kişi polikliniğe yönlendirilir. Yeşilay’ın aktardığı genel çerçeveye göre yatarak arındırma yaklaşık iki ila altı hafta sürerken, psikososyal tedavi bir yıla yayılabilir. Nüks riskinin en yüksek olduğu bu dönemde grup çalışmalarına ve destek ağına devam etmek koruyucu işlev görür.
Alkol, madde ve kumar gibi bağımlılıklarla mücadele eden ve tedavi talebinde bulunan kişiler başvurabilir. Yetişkinler AMATEM ve eşdeğeri merkezlere, 18 yaş altındaki çocuk ve ergenler ise ÇEMATEM’e yönlendirilir. Kumar bağımlılığı gibi davranışsal bağımlılıklarda bedensel arındırma söz konusu olmadığı için süreç çoğunlukla ayaktan yürütülür; yine de ağır seyreden tablolarda yatılı programlar uygulanabilmektedir.
Başvuru süreci, çoğu kişinin sandığından daha az bürokratiktir. Genel akış şöyle işler:
Başvuruda en sık karşılaşılan engel isteksizliktir. Erişkin bir kişi kural olarak kendi rızası olmadan tedaviye zorlanamaz; bu nedenle yakınların rolü zorlamak değil, kabule giden yolu açık tutmak ve kendi danışmanlık desteğini almaktır. Aile eğitimleri tam olarak bu ihtiyacı karşılar.
Ücretsiz yol vardır. Sağlık Bakanlığı’na bağlı AMATEM ve ÇEMATEM gibi merkezlerde tedavi, sosyal güvence kapsamında yürütülür; kamuyla iş birliği içinde çalışan bazı yatılı merkezler de sosyal güvencesi olan bireylere ücretsiz hizmet verdiğini duyurmaktadır. ALO 191 ve Yeşilay’ın YEDAM 115 danışma hatları herkes için ücretsizdir. Ruhsatlı özel merkezlerin programları ise ücretlidir ve tutar kuruma, programın süresine ve yatılı olup olmamasına göre değişir. Güncel koşulları başvurmayı düşündüğünüz merkezden doğrudan teyit etmeniz en doğrusudur.
Bu, ailelerin en çok zorlandığı ve yanlış kararın en pahalıya mal olduğu aşamadır. Aşağıdaki başlıklar, bir merkezi değerlendirirken sormanız gereken temel soruları toplar:
Bağımsız Yaşam Derneği (BAYDER) bir sivil toplum kuruluşudur; hastane ya da ruhsatlı tedavi merkezi değildir ve tıbbi tedavinin yerine geçmez. Derneğin çalışması, tıbbi sürecin yanındaki psikososyal ayakta yoğunlaşır: SAMBA grup terapisi programı, milli ve manevi değerlere uyarlanmış 12 Basamak çalışması, sosyal uyum faaliyetleri ve aile eğitimleri. Bu çalışmalara, geçmişte bağımlılıkla mücadelesini tamamlamış Ex-User Rehberler eşlik eder. BAYDER’in 13 ilde birimi bulunur; bu yaygınlık, kişinin tedavi sonrası kendi şehrinde destek ağına bağlı kalmasını kolaylaştırır.
Uygulamada bu iki yapı birbirini tamamlar: arındırma ve tıbbi izlem yetkili sağlık kurumlarında yürütülürken, iyileşmenin sürdürülmesini belirleyen grup çalışması, boş zamanın yapılandırılması ve aile desteği dernek ortamında devam eder. Şehrinizdeki birimlere şubelerimiz sayfasından ulaşabilir, temel hizmetlerimiz için ücret talep edilmediğini bilerek başvurabilirsiniz.
Tedavi, T.C. Sağlık Bakanlığı’na bağlı AMATEM (yetişkin) ve ÇEMATEM (çocuk-ergen) merkezleri, ayaktan tedavi merkezleri ve psikiyatri poliklinikleri aracılığıyla yürütülür. Bunların yanında ruhsatlı özel merkezler de yatılı program sunar. Size en yakın merkezi öğrenmek için ALO 191 hattı ücretsiz arayabilirsiniz.
Doğrudan bir AMATEM ya da ÇEMATEM merkezine başvurulabileceği gibi, bir psikiyatri polikliniğinden de süreç başlatılabilir. Nereden başlayacağını bilmeyenler için en pratik yol ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele Danışma ve Destek Hattı’nı aramaktır; hat ücretsizdir ve en yakın merkeze yönlendirme yapar.
AMATEM, Sağlık Bakanlığı’na bağlı, arındırma dâhil tıbbi tedavinin yürütüldüğü resmî merkezdir. Rehabilitasyon ise arındırmadan sonra gelen, kişinin yaşamını yeniden kurmasını hedefleyen psikososyal dönemi anlatır ve hem AMATEM bünyesinde hem ayrı yatılı merkezlerde hem de dernek çalışmalarıyla sürdürülebilir. Yani AMATEM bir kurum, rehabilitasyon ise bir süreçtir.
Alkol, madde ve kumar gibi bağımlılıklarla mücadele eden ve tedavi talebinde bulunan kişiler başvurabilir. Yetişkinler AMATEM ve eşdeğeri merkezlere, 18 yaş altındaki çocuk ve ergenler ÇEMATEM’e yönlendirilir. Erişkin bir kişi kural olarak kendi rızası olmadan tedaviye zorlanamaz.
Ücretsiz seçenekler vardır. Sağlık Bakanlığı’na bağlı merkezlerde tedavi sosyal güvence kapsamında yürütülür; ALO 191 ve YEDAM 115 danışma hatları herkes için ücretsizdir. Ruhsatlı özel merkezlerin programları ise ücretlidir ve tutar kuruma, süreye ve yatılı olup olmamasına göre değişir.
Kesin bir süre verilemez. Yeşilay’ın aktardığı genel çerçeveye göre hastanede yatarak arındırma yaklaşık iki ila altı hafta sürer; ardından gelen psikososyal tedavi ise bir yıla yayılabilir. Süre; bağımlılığın türüne, kullanım geçmişine, eşlik eden ruhsal sorunlara ve destek ağının gücüne göre değişir.
Yatılı programın günü baştan sona yapılandırılmıştır. Bireysel görüşmeler, grup terapileri, aile danışmanlığı ve psikoeğitim çalışmalarına; spor, resim, müzik ve el sanatları gibi iş-uğraş etkinlikleri eşlik eder. Bu etkinliklerin amacı, kullanımın doldurduğu zamanın yerine yeni uğraşlar kurmaktır. Uygulama merkezden merkeze değişir.
Hayır. Türkiye’de “özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi”, Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı olarak otizm, dil ve konuşma güçlüğü ya da gelişimsel farklılıklar için eğitim desteği veren kurumdur ve bağımlılık tedavisiyle ilgisi yoktur. Bağımlılık için arama yaparken “bağımlılık tedavi merkezi”, “AMATEM” veya “madde bağımlılığı tedavi merkezi” ifadelerini kullanın.
Merkezin Sağlık Bakanlığı ruhsatını, ekibinde psikiyatri uzmanı ve psikolog bulunup bulunmadığını, taburculuk sonrası izlem planı sunup sunmadığını, aile çalışması içerip içermediğini ve ücret şeffaflığını sorgulayın. “Garantili iyileşme” ya da “kesin çözüm” gibi vaatler ciddi bir uyarı işaretidir; hiçbir kurum bağımlılıkta garanti veremez.
Hayır. Dernekler tıbbi tedavi kurumu değildir; arındırma ve tıbbi izlem yetkili sağlık kurumlarında yürütülmelidir. BAYDER gibi derneklerin işlevi, tıbbi sürecin yanındaki psikososyal ayaktır: grup çalışmaları, sosyal uyum faaliyetleri ve aile desteği. İki yapı birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.
