BAYDER olarak, kalbinde fırtınalar kopan tek bir annenin bile yalnız hissetmemesi için yola çıktık. Bu iyilik hareketinin büyümesi ve daha çok kalbe dokunması için sizin de katkınıza ihtiyacımız var.
Küçük ya da büyük, yapacağınız her yardım bir annenin yüzündeki tebessüme, ömrünüzdeki en güzel duaya dönüşecek. Gelin, bir annenin hayır duasında buluşalım.
Bağımlılık türleri nelerdir? Madde ve davranışsal bağımlılık çeşitlerini, duygusal ve eş bağımlılık gibi kavramları ve hangi türlerin resmî tanı olduğunu bu rehberde inceliyoruz.
Kısa cevap: Bağımlılık türleri, tetikleyiciye göre madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılık olmak üzere iki ana gruptur. Alkol, tütün, uyuşturucular ve bazı ilaçlar ilk grupta; kumar, dijital oyun, internet ve alışveriş ikinci grupta yer alır. Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflamasında resmî tanısı olan davranışsal türler yalnızca kumar ve oyun oynama bozukluğudur; duygusal ve eş bağımlılık ise tanı değildir.
Bağımlılık türlerini tanımak, hem erken fark etmeyi hem de doğru yere başvurmayı kolaylaştırır. Bu rehber madde ve davranışsal bağımlılık çeşitlerini, gündelik dilde sık duyulan duygusal ve eş bağımlılık kavramlarını, hangi türlerin resmî tanı olduğunu, fiziksel ve psişik bağımlılık farkını ve her tür için doğru destek kapısını anlatır. Genel olarak bağımlılık kavramının tanımı, nedenleri ve yoksunluk sendromu ayrı rehberimizde ele alınır.
Bağımlılık türleri, kişinin kontrolünü kaybettiği şeyin bir madde mi yoksa bir davranış mı olduğuna göre ikiye ayrılır. Madde bağımlılığında kimyasal bir madde alınır; davranışsal bağımlılıkta ise madde olmadan bir eylem kontrolsüzce tekrarlanır. İki grupta da beynin ödül sistemi benzer biçimde etkilenir ve kişi zarar gördüğünü bilse bile durmakta zorlanır.
Bu iki ana grubun yanında bağımlılık türleri üç farklı açıdan daha sınıflandırılır. Birincisi etkiye göre yapılan fiziksel ve psişik ayrımdır. İkincisi resmî tanı ölçütlerine göre yapılan ayrımdır: bazı türler psikiyatride tanımlı birer bozukluktur, bazıları ise gündelik dilde kullanılan ama tanı sayılmayan kavramlardır. Üçüncüsü yaygınlık ve tehlike düzeyine göre yapılan sıralamadır. Aşağıdaki bölümler bu açıları sırayla ele alır.
Türkçe kaynaklarda sık geçen “Dünya Sağlık Örgütü’nün sekiz bağımlılık tipi” ifadesi, DSÖ uzman komitesinin 1960’lı yıllarda maddeleri etki tiplerine göre adlandırdığı eski bir sınıflamaya dayanır. Bu listede genellikle alkol ve barbitürat, amfetamin, esrar, kokain, halüsinojen, kat, opiat ve uçucu çözücü tipleri sayılır; tip sayısı ve adları kaynaktan kaynağa farklı aktarılır. Günümüzde DSÖ, maddeleri ve bağımlılık yapıcı davranışları ICD-11 sınıflamasına göre ele alır.
Madde bağımlılığı türleri, beyin kimyasını değiştiren bir maddenin düzenli alınmasıyla gelişen ve madde kesildiğinde yoksunluk yaratabilen tablolardır. Yasal olan alkol ve tütün, reçeteli ilaçlar ve yasa dışı uyuşturucular bu gruptadır. Gelişim süreci, belirtiler ve beyindeki etkiler için madde bağımlılığı rehberimize bakabilirsiniz.
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı DSM-5, bağımlılık yapan maddeleri on sınıfta ele alır. Bu sınıflama, madde bağımlılığı türleri sorulduğunda başvurulan en güncel ve kapsamlı çerçevedir:
Tütün bağımlılığının temelinde nikotin vardır. Sigara, puro, nargile ve elektronik sigara aynı maddeyi farklı yollarla verir; bu nedenle “elektronik sigara bağımlılık yapmaz” düşüncesi yanlıştır. Nikotin yoksunluğu hayati risk taşımasa da yoğun istek, huzursuzluk, sinirlilik ve uyku sorunlarıyla bırakmayı zorlaştırır.
Alkol yasal ve sosyal olarak kabul gördüğü için bağımlılığın en geç fark edildiği maddedir. Uzun süreli kullanımda bedensel bağımlılık gelişir ve ani bırakma nöbet gibi tıbbi riskler taşıyabilir; bu yüzden bırakma süreci hekimle planlanmalıdır. Belirtiler ve destek yolları için alkol bağımlılığı rehberimize bakabilirsiniz.
İlaç bağımlılığı, reçeteyle ya da reçetesiz alınan ilaçların hekim önerisi dışında, artan miktarlarda veya amacı dışında kullanılmasıyla gelişir. Sakinleştiriciler, uyku ilaçları ve opioid ağrı kesiciler bu açıdan en riskli gruplardır. Bu ilaçlar hekime danışmadan aniden kesilmemelidir; bırakma süreci hekim tarafından planlanır.
Uyuşturucu bağımlılığı, yasa dışı maddelerin kullanımıyla gelişen ve çoğu zaman en ağır sağlık, hukuki ve sosyal sonuçları doğuran türdür. Eroin gibi opioidler hızlı bedensel bağımlılık ve aşırı doz riski taşır. Esrar ise çoğu zaman ilk denenen yasa dışı maddedir ve “zararsız” sanılması riski artırır. Maddelerin gruplara göre tanıtımı için uyuşturucu çeşitleri rehberimize bakabilirsiniz.
Uyarıcı grubunda metamfetamin, kokain ve captagon gibi maddeler yer alır; hızlı bağımlılık geliştirmeleri ve psikoz tablosuna yol açabilmeleriyle bilinirler. Bonzai gibi sentetik kannabinoidler, içeriği belirsiz olduğu için ilk kullanımda bile ağır zehirlenmeye neden olabilir. Bu maddelerin beden ve ruh sağlığına etkileri uyuşturucu zararları rehberimizde ayrıca anlatılır.
Uyuşturucu bağımlılığında sık görülen bir başka tablo da çoklu madde kullanımıdır: kişi bir maddenin etkisini artırmak ya da yoksunluğunu bastırmak için ikinci bir madde kullanır. Örneğin uyarıcıların ardından uyumak için alkol veya sakinleştirici alınması, hem aşırı doz hem de yoksunluk riskini katlar ve tedaviyi karmaşıklaştırır.
Kafein, gündelik hayatta en yaygın tüketilen uyarıcıdır. DSM-5, kafein zehirlenmesini ve kafein yoksunluğunu tanımlar; düzenli tüketimden sonra ani bırakmada baş ağrısı, yorgunluk ve dikkat güçlüğü görülebilir. Buna karşın kafein kullanım bozukluğu henüz resmî tanı değildir ve ileri araştırma gerektiren durumlar arasında yer alır.
Uçucu maddeler; tiner, bali ve yapıştırıcı gibi ucuz ve kolay ulaşılan ürünlerdir. Özellikle çocuk ve ergenlerde ilk madde teması olabilir. Beyin, karaciğer ve böbreklerde kalıcı hasar bırakabilir; tek bir kullanım bile kalp ritim bozukluğuna yol açabilir. Ailelerin bu ürünlere erişimi kontrol etmesi, çocukta kimyasal koku, ağız çevresinde kızarıklık ve ani dalgınlık fark ettiğinde gecikmeden bir uzmana başvurması önemlidir.
Davranışsal bağımlılık, hiçbir madde alınmadan belirli bir davranışın anlık ödül ya da rahatlama için kontrolsüzce tekrarlanmasıdır. Kişi davranışı azaltamaz, ona giderek daha çok zaman ayırır, yapamadığında huzursuzlanır ve olumsuz sonuçlarına rağmen sürdürür. “Madde yok” diye hafife alınmamalıdır; iş, okul, aile ve bütçe üzerinde ciddi işlev kaybına yol açabilir.
Kumar bağımlılığı, davranışsal bağımlılıkların en iyi tanımlanmış türüdür. DSM-5’te kumar oynama bozukluğu adıyla, madde bağımlılıklarıyla aynı bölümde yer alan tek davranışsal bozukluktur. Kayıpları geri kazanma çabası, giderek büyüyen bahisler, borçlanma ve yalan söyleme tipik işaretlerdir. DSM-5’te dokuz ölçüt tanımlanır; son on iki ay içinde bunlardan en az dördünün görülmesi tanı için aranır.
Kumar bağımlılığı tek bir oyunla sınırlı değildir; spor bahisleri, canlı bahis, çevrim içi casino ve slot oyunları, kart oyunları ve şans oyunları en sık görülen biçimlerdir. Sanal kumar 7/24 erişilebilir olduğu için bugün en hızlı yayılan türdür ve kısa sürede ağır borç, aile içi çatışma ve depresyonla ilişkilendirilir. Kumar, BAYDER’in destek verdiği üç ana alandan biridir; ayrıntı için kumar bağımlılığı rehberimize bakabilirsiniz.
Dijital bağımlılık, akıllı telefon, internet, sosyal medya ya da oyunların kontrol kaybıyla ve olumsuz sonuçlarına rağmen kullanılmasıdır. Gündelik dilde teknoloji bağımlılığı olarak da anılır. Başlıca alt türleri şunlardır:
Bu alt türlerden yalnızca oyun oynama bozukluğu ICD-11’de resmî tanıdır; DSM-5 ise internet oyun oynama bozukluğunu ileri araştırma gerektiren durumlar arasında sayar. Sosyal medya ve internet bağımlılığı henüz ayrı birer tanı değildir. Belirtiler, çocuklarda ekran kullanımı ve destek yolları için teknoloji bağımlılığı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Alışveriş bağımlılığı, ihtiyaçla ilgisi olmayan, kontrol edilemeyen ve sonrasında pişmanlık ile borç bırakan harcama davranışıdır. Yeme bağımlılığı ise duygusal tetikleyicilerle başlayan ve kontrol kaybıyla süren yeme davranışını anlatır; tıpta bunun karşılığı ayrı bir yeme bozukluğu tanısı olan tıkınırcasına yeme bozukluğudur.
Çalışma bağımlılığında kişi dinlenemez, işten uzak kaldığında suçluluk ve huzursuzluk hisseder; ilişkileri ve sağlığı ikinci plana düşer. Egzersiz bağımlılığında ise sakatlığa rağmen antrenmana devam etmek ve antrenman kaçınca yoğun kaygı duymak öne çıkar. Gündelik dilde adrenalin, dövme ya da öfke bağımlılığı gibi ifadeler de kullanılır. Bu türlerin hiçbiri resmî bağımlılık tanısı değildir; belirleyici olan davranışın kendisi değil, kişinin onu azaltamaması ve yaşamında yarattığı zarardır.
Cinsel bağımlılık, cinsel düşünce, dürtü ve davranışların ya da pornografi izlemenin kontrol edilemediği, kişinin sorumluluklarını, ilişkilerini ve sağlığını olumsuz etkilediği durumu anlatmak için kullanılan gündelik bir ifadedir. Kişi davranışı azaltmayı defalarca dener ama başaramaz ve davranış zamanla haz değil sıkıntı vermeye başlar.
Bu durum resmî olarak bir bağımlılık tanısı değildir. ICD-11’de benzer tablo, kompulsif cinsel davranış bozukluğu adıyla dürtü kontrol bozuklukları arasında yer alır; DSM-5’te ise ayrı bir karşılığı yoktur. Utanç ve gizlilik, bu tabloda yardım almayı en çok geciktiren etkenlerdir. Değerlendirme bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılır; tedavide çoğunlukla bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemler kullanılır.
Bağımlılık kelimesi gündelik dilde ilişkiler için de kullanılır. Duygusal bağımlılık ve eş bağımlılık bunların en bilinenleridir. İkisi de psikiyatrik birer tanı değildir; ancak kişinin yaşam kalitesini ve ruh sağlığını ciddi biçimde etkileyebilecek ilişki örüntülerini anlatır ve fark edildiğinde destekle değiştirilebilir.
Duygusal bağımlılık, kişinin kendini iyi hissetmesini, kararlarını ve öz değerini büyük ölçüde başka birine bağlamasıdır. Sağlıklı bağlılıkta kişi partnerini sever ama onsuz da kendini var edebilir. Duygusal bağımlılıkta ise terk edilme korkusu, sürekli onay ihtiyacı ve “onsuz yapamam” duygusu belirleyici hâle gelir. Kişi kendi ihtiyaçlarını erteler ve ilişki zarar verse bile ondan ayrılamaz.
Duygusal bağımlılık bir tanı değildir ve DSM-5’te yer alan bağımlı kişilik bozukluğu ile aynı şey değildir. Belirtiler uzun süredir devam ediyor, iş ve sosyal yaşamı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, örüntünün nereden geldiğini anlamaya ve daha sağlıklı sınırlar kurmaya yardımcı olur.
Eş bağımlılık, kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atarak bağımlılığı olan bir yakınının sorunlarını çözmeye, onu kontrol etmeye ve korumaya odaklandığı ilişki örüntüsüdür. Çoğunlukla alkol, madde ya da kumar bağımlılığı olan birinin eşinde, annesinde, babasında veya çocuğunda görülür.
Eş bağımlı kişi, yakınının borcunu ödeyerek ya da durumu çevreden gizleyerek iyilik yaptığını düşünür. Oysa bu tutum çoğu zaman bağımlılığın sonuçlarıyla yüzleşmeyi geciktirir. Sınır koyamama, sürekli suçluluk, tükenmişlik ve sosyal yalnızlaşma sık görülen işaretlerdir. Eş bağımlılık da resmî bir tanı değildir; BAYDER’in aile eğitimleri ve birebir aile danışmanlığı, bağımlılık tedavisi sürecinde yakınların kendi ruh sağlığını korumasına yardımcı olmak için sunulur.
Resmî tanı olan bağımlılık türleri, madde kullanım bozuklukları ile kumar oynama bozukluğu ve oyun oynama bozukluğudur. İnternet, sosyal medya, alışveriş, yeme ve cinsel bağımlılık gibi ifadeler ise gündelik dilde kullanılır ama ayrı bir bağımlılık tanısına karşılık gelmez. Aşağıdaki tablo sık duyulan türlerin durumunu özetler:
| Bağımlılık türü | Grup | Resmî tanı durumu |
|---|---|---|
| Alkol, tütün, uyuşturucu, ilaç | Madde | Tanı, DSM-5’te madde kullanım bozukluğu |
| Kafein | Madde | Zehirlenme ve yoksunluk tanımlı; kullanım bozukluğu araştırma aşamasında |
| Kumar | Davranışsal | Tanı, DSM-5 ve ICD-11’de kumar oynama bozukluğu |
| Dijital oyun | Davranışsal | Tanı, ICD-11’de oyun oynama bozukluğu; DSM-5’te araştırma aşamasında |
| İnternet ve sosyal medya | Davranışsal | Ayrı tanı değil |
| Alışveriş, çalışma, egzersiz | Davranışsal | Ayrı tanı değil |
| Yeme | Davranışsal | Bağımlılık tanısı değil; tıkınırcasına yeme bozukluğu ayrı tanıdır |
| Cinsel | Davranışsal | Bağımlılık tanısı değil; ICD-11’de kompulsif cinsel davranış bozukluğu |
| Duygusal ve eş bağımlılık | İlişki temelli | Tanı değil |
Güncel psikiyatri sınıflamasında (DSM-5) “bağımlılık” terimi yerine çoğunlukla madde kullanım bozukluğu ifadesi kullanılır. Tanı; kontrol kaybı, sosyal işlevlerde bozulma, riskli kullanım ve tolerans ile yoksunluk gibi on bir ölçüte dayanır. Son on iki ay içinde en az iki ölçüt aranır; karşılanan ölçüt sayısına göre bozukluk hafif (2–3 ölçüt), orta (4–5 ölçüt) ya da ağır (6 ve üzeri ölçüt) olarak derecelendirilir. Ölçütlerin uyuşturucu kullanımındaki karşılığı madde bağımlılığı rehberimizde anlatılır.
DSM-5, davranışsal bağımlılıklardan yalnızca kumar oynama bozukluğunu bu bölüme almıştır. Bu yaklaşım, bağımlılığın ahlaki bir zayıflık değil, tanımlanabilir ve tedavi edilebilir bir sağlık durumu olduğunu vurgular. Tanıyı yalnızca hekim ya da yetkin bir ruh sağlığı uzmanı koyar; ölçütleri bilmek ise ne zaman yardım isteneceğini anlamaya yardımcı olur.
Dünya Sağlık Örgütü’nün 2022’de yürürlüğe giren ICD-11 sınıflaması, madde kullanımına ve bağımlılık yapıcı davranışlara bağlı bozukluklar başlığı altında iki davranışsal bozukluk tanımlar: kumar oynama bozukluğu ve oyun oynama bozukluğu. İkisinde de davranış üzerinde kontrol kaybı, davranışa diğer ilgi alanlarından daha fazla öncelik verilmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme aranır.
Tanı için bu örüntünün kişinin aile, eğitim, iş ya da sosyal yaşamında belirgin bozulmaya yol açması gerekir. Dolayısıyla yoğun oyun oynayan herkes oyun bağımlısı değildir; belirleyici olan süre değil, kontrol kaybı ve yaşamdaki zarardır. ICD-11, bu örüntünün genellikle en az on iki ay boyunca görülmesini arar; belirtiler çok ağırsa daha kısa süre de yeterli olabilir.
Fiziksel bağımlılıkta beden maddeye kimyasal olarak alışır ve madde kesildiğinde bedensel yoksunluk görülür; psikolojik ya da psişik bağımlılıkta ise asıl bağ zihinseldir ve kişi madde ya da davranış olmadan huzursuz olur. Çoğu bağımlılıkta iki boyut bir arada bulunur.
Fiziksel bağımlılıkta titreme, terleme, bulantı, uykusuzluk gibi yoksunluk belirtileri ortaya çıkar; alkol bağımlılığı, opioid ve sakinleştirici bağımlılığı bu açıdan öne çıkar. Alkol ve sakinleştirici yoksunluğu nöbet gibi hayati riskler taşıyabilir. Opioid yoksunluğu ise çok sıkıntılı olsa da genellikle hayatı tehdit etmez. Bu yüzden bırakma süreci hekim gözetiminde planlanır.
Psişik bağımlılıkta kişi maddeyi ya da davranışı sürekli düşünür, onu stresle baş etmenin tek yolu olarak görür ve yokluğunda sinirlilik ya da boşluk hisseder. Kumar ve teknoloji gibi davranışsal bağımlılıklar büyük ölçüde bu boyuta dayanır. Sigara bırakan biri ise hem nikotin yoksunluğunun bedensel etkilerini hem de “elinde sigara olmadan çay içememe” gibi psikolojik bağları yaşar. Bedensel yoksunluk günler ya da haftalar içinde azalabilir; psikolojik istek daha uzun sürebilir, bu nedenle tedavi iki boyutu birlikte ele alır.
Bağımlılıkları tek bir listede sıralamak kolay değildir; çünkü yaygınlık, tehlike ve bırakma güçlüğü farklı ölçütlerdir. En yaygın olan bağımlılık en tehlikelisi olmayabilir. Bu nedenle sıralama yaparken hangi ölçüte bakıldığını bilmek gerekir.
Dünyada ve Türkiye’de en yaygın bağımlılık türü, sigara ve tütün ürünlerindeki nikotin bağımlılığıdır; bunu alkol bağımlılığı izler. Davranışsal bağımlılıklar arasında internet, sosyal medya ve dijital oyun kullanımı, akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla özellikle gençlerde öne çıkar. Online bahisin kolay erişilebilir olması da kumar bağımlılığını gündelik hayata taşımıştır. Uyuşturucu bağımlılığı yaygınlıkta daha geride olsa da sonuçlarının ağırlığı nedeniyle tedavi başvurularında önemli yer tutar.
Yaygınlık oranları ölçüm yöntemine, yaş grubuna ve yıla göre değiştiği için tek bir sıralama yanıltıcı olabilir. Güncel ve güvenilir veriler, Sağlık Bakanlığı ile Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi’nin (TUBİM) düzenli yayımladığı raporlarda yer alır. Bir kaynakta gördüğünüz yüzdenin hangi yıla ve hangi yaş grubuna ait olduğunu kontrol etmek, yanlış karşılaştırmaların önüne geçer.
“En tehlikeli” bağımlılık tek bir maddeyle sınırlı değildir. Eroin bağımlılığı gibi opioid bağımlılıkları aşırı doz riski taşır; metamfetamin psikoz ve uzun süreli beyin hasarıyla ilişkilidir. Alkol ve sakinleştirici ilaçlar ise ani bırakıldığında nöbet gibi hayati riskler doğurabilir. Kumar gibi davranışsal bağımlılıklar da hızlı finansal yıkıma ve ağır ruhsal sonuçlara yol açabilir.
Bırakması en zor bağımlılık da kişiden kişiye değişir. Nikotin, opioidler ve alkol; hem güçlü bedensel yoksunluk hem de yerleşik alışkanlık döngüleri nedeniyle en zor bırakılan bağımlılıklar arasında sayılır. Tehlikenin ve zorluğun ölçüsü, maddenin türü kadar kullanım süresine, şiddetine ve erken destek alınıp alınmadığına bağlıdır. Bu nedenle “benimki o kadar ağır değil” düşüncesiyle yardım almayı ertelemek doğru değildir.
Bağımlılık türleri, hepsinde ortak olan kontrol kaybının yanında türe özgü işaretlerle de ayırt edilir. Madde bağımlılığında bedensel değişiklik ve yoksunluk, kumarda para ve borç izi, dijital bağımlılıkta uyku ve ekran düzeni, ilişki temelli kavramlarda ise kişinin kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi öne çıkar.
Madde ve alkol bağımlılığında göz bebeği, uyku ve iştah değişiklikleri, açıklanamayan koku, titreme ya da terleme gibi bedensel işaretler görülebilir; madde bulunamadığında huzursuzluk ve yoksunluk belirginleşir. Kumar bağımlılığında ise çoğu zaman bedensel bir işaret yoktur; açıklanamayan borçlar, sık para isteme, eşyaların satılması ve bahis sitelerine gizlice bakma ilk ipuçlarıdır.
Dijital bağımlılıkta gece geç saatlere uzayan ekran kullanımı, okul ya da iş performansında düşüş ve cihaz alındığında öfke patlamaları dikkat çeker. Duygusal ve eş bağımlılıkta işaret davranışta değil ilişkidedir: sınır koyamama, sürekli onay arama ve yalnız kalma korkusu. Tek bir işaret tanı koydurmaz; birkaçının bir arada olması ciddiye alınmalıdır.
Alışkanlık ile bağımlılık arasındaki fark ise kontroldür: alışkanlıkta kişi istediğinde vazgeçebilir, bağımlılıkta zarar gördüğünü bilse bile duramaz. Türü ne olursa olsun bağımlılık, denemeden kontrol kaybına uzanan benzer bir süreçle gelişir; bağımlılık döngüsü, genel belirtiler ve yoksunluk sendromu ayrı rehberimizde anlatılır.
Hangi türde olursa olsun bağımlılık, doğru destekle kontrol altına alınabilen bir sağlık sorunudur. Madde bağımlılıklarında gerekiyorsa arındırma hekim gözetiminde yapılır, ardından terapi, grup çalışmaları ve aile desteği gelir. Davranışsal bağımlılıklarda ise ağırlık psikoterapi ve davranış düzenlemesindedir. Doğru kapı, bağımlılığın türüne göre değişir.
Madde ya da alkol bağımlılığında bedensel yoksunluk varsa ilk adım tıbbi değerlendirmedir. Arındırma bir hastane işidir ve AMATEM birimlerinde yapılır; AMATEM’de tedavi sosyal güvence kapsamında yürütülür. Arındırma süresi madde türüne, yoksunluğun ağırlığına ve eşlik eden hastalıklara göre birkaç günden birkaç haftaya uzanabilir; süreyi hekim belirler. Ayrıntı için AMATEM rehberimize bakabilirsiniz.
Madde, alkol ve kumar bağımlılığında arındırma sonrasında ya da tıbbi müdahale gerekmeyen durumlarda BAYDER’in programları devreye girer. 2013’ten bu yana hizmet veren BAYDER bugün 9 ilde 13 birimle SAMBA programı, Ayık Yaşam ve 12 Basamak çalışmaları, birebir görüşmeler ve aile eğitimleri sunar; temel hizmetler için ücret talep etmez. Yatılı program belirli birimlerde (başta İstoç Genel Merkez) yürütülür. BAYDER bir sivil toplum kuruluşudur, tıbbi tedavinin yerine geçmez. Madde, alkol ve kumar bağımlılığına yönelik program seçenekleri için destek programlarımızı inceleyebilirsiniz.
BAYDER’in programları madde, alkol ve kumar bağımlılığına yöneliktir. Teknoloji, oyun, alışveriş, yeme ya da cinsel davranışlarla ilgili sorunlarda bir psikiyatri hekimine ya da klinik psikoloğa başvurmak doğru adımdır; ücretsiz ilk danışma için Yeşilay’ın YEDAM danışmanlık hizmetine 115 hattından ulaşılabilir. Duygusal ve eş bağımlılık gibi ilişki örüntülerinde de bireysel ya da çift terapisi yardımcı olur.
Bir yakınınızda bağımlılık belirtileri fark ettiğinizde ilk tepki çoğu zaman öfke, suçlama ya da inkâr olur. Oysa suçlayıcı bir dil kişinin savunmaya geçmesine ve sorunu daha çok gizlemesine yol açar. Konuşmayı kişinin ayık ve sakin olduğu bir zamanda yapmak, yargılamak yerine gözlemlerinizi ve endişenizi paylaşmak daha etkilidir.
“Bırak, yeter” baskısı yerine profesyonel yardıma yönlendirmek ve somut seçenekler sunmak gerekir. Borç ödemek ya da durumu çevreden saklamak gibi kurtarıcı davranışlardan kaçınmak, eş bağımlılığın önüne geçer. Kendi ruh sağlığınızı korumak ve gerektiğinde aile olarak siz de destek almak, hem size hem yakınınıza yardımcı olur. Aşırı doz, bilinç kaybı, nöbet ya da şiddet şüphesi varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.
En önemli adım, gecikmeden yardım istemektir. ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele Danışma ve Destek Hattı ve Yeşilay’ın YEDAM 115 hattı ücretsizdir; bağımlı kişi de yakınları da arayabilir. Bağımlılık türlerini doğru tanımak, kişiyi suçlamak yerine yardıma yönlendirmeyi kolaylaştırır ve damgalamayı azaltır. BAYDER’e telefonla, WhatsApp hattından ya da online başvuru formuyla ulaşabilirsiniz; size uygun yol ilk görüşmede netleşir.
Hangi bağımlılık türü olursa olsun, yalnız değilsiniz.
Madde, alkol ya da kumar bağımlılığı için siz ya da bir yakınınız adına online başvuru yapabilir ya da bizi arayabilirsiniz; BAYDER temel hizmetler için ücret talep etmez.
Telefon +90 212 659 48 29 · WhatsApp +90 552 077 46 22 · ALO 191 · YEDAM 115
Bağımlılık iki ana gruba ayrılır: madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılık. Madde bağımlılığı alkol, tütün, uyuşturucu, ilaç ve kafeini; davranışsal bağımlılık ise kumar, dijital oyun, internet, alışveriş ve yeme gibi türleri kapsar. Duygusal ve eş bağımlılık gündelik dilde kullanılır ancak resmî tanı değildir.
Kesin bir sayı yoktur; sınıflama kaynağa göre değişir. En yaygın ayrım bağımlılığı madde ve davranışsal olmak üzere ikiye böler. DSM-5 bağımlılık yapan maddeleri on sınıfta toplar. Davranışsal türlerden ise yalnızca kumar oynama bozukluğu ve oyun oynama bozukluğu resmî tanı olarak tanımlanmıştır.
DSM-5’e göre bağımlılık yapan maddeler on sınıftadır: alkol, kafein, kannabis, halüsinojenler, uçucu maddeler, opioidler, sakinleştirici ve uyku ilaçları, uyarıcılar, tütün ve diğer ya da bilinmeyen maddeler. Yasal ya da reçeteli olmak, bir maddenin bağımlılık riski taşımadığı anlamına gelmez.
Davranışsal bağımlılık, madde alınmadan belirli bir davranışın anlık ödül ya da rahatlama için kontrolsüzce tekrarlanmasıdır. En sık görülen türleri kumar, dijital oyun, internet ve sosyal medya, alışveriş ve yeme bağımlılığıdır. Bunlardan kumar ve oyun oynama bozukluğu ICD-11’de resmî tanı olarak yer alır.
Fiziksel bağımlılıkta beden maddeye alışır ve madde kesilince titreme, terleme, bulantı gibi yoksunluk belirtileri görülür. Psişik ya da psikolojik bağımlılıkta bağ zihinseldir; kişi madde ya da davranışı sürekli düşünür ve onsuz huzursuz olur. Çoğu bağımlılıkta iki boyut birlikte bulunur.
Evet, oyun oynama bozukluğu adıyla ICD-11’de resmî tanıdır; DSM-5 ise bunu ileri araştırma gerektiren durumlar arasında sayar. Tanı için oyunun en az on iki ay boyunca kontrol kaybıyla oynanması ve aile, okul ya da iş yaşamında belirgin bozulmaya yol açması aranır. Sosyal medya bağımlılığı ayrı bir tanı değildir.
Bağımlılık riski en yüksek maddeler arasında eroin gibi opioidler, nikotin, kokain ve metamfetamin gibi uyarıcılar ile alkol sayılır. Davranışlar arasında ise anlık ve belirsiz ödül veren kumar ile çevrim içi oyunlar öne çıkar. Risk, maddenin ya da davranışın kendisi kadar kişinin yaşına, ruh sağlığına ve çevresine de bağlıdır.
Tek bir tür yoktur. Eroin gibi opioidler aşırı doz, alkol ile sakinleştiriciler ani bırakmada nöbet riski taşır; metamfetamin psikozla ilişkilidir. Kumar hızlı finansal ve ruhsal yıkıma yol açabilir. Nikotin, opioidler ve alkol en zor bırakılanlar arasında sayılır; her durumda profesyonel destek önerilir.
Türkiye’de ve dünyada en yaygın bağımlılık, sigara ve tütün ürünlerindeki nikotin bağımlılığıdır; bunu alkol bağımlılığı izler. Davranışsal bağımlılıklar arasında internet, sosyal medya ve dijital oyun kullanımı özellikle gençlerde öne çıkar. Güncel oranlar için Sağlık Bakanlığı ve TUBİM raporları esas alınmalıdır.
Fark kontroldür. Alışkanlıkta kişi istediğinde davranışı bırakabilir ve bırakınca hayatı aksamaz. Bağımlılıkta ise kişi zarar gördüğünü bilse bile davranışı durduramaz, azaltma denemeleri başarısız olur ve yokluğunda huzursuzluk ya da yoksunluk yaşar. Bu kontrol kaybı, sorunun destek gerektirdiğinin en net işaretidir.
